herb gminy Smętowo Graniczne, 
    projektu p. Macieja Boryło,
nauczyciela plastyki ze Smętowa


*****KOŚCIELNA JANIA*****




Nazwa miejscowości Kościelna Jania jest nazwą dwuczłonową, przy czym przymiotnik wskazuje na istnienie kościoła, a słowo Jania pochodzi od nazwy strumyka - Janka (wi Jonka, tj. wije się, kręci się Jonka), prawobrzeżnego dopływu Wierzycy, przy którym leży wieś, a który to strumyk niedaleko od wsi ma swe źródło. Istnieje także teoria, że nazwa miejscowości pochodzi od imienia Janina, Janka, Jonka - jednej z żon dwóch feudałów, do których w średniowieczu należał kompleks dóbr Jania.

W gminie Smętowo Graniczne są trzy Janie: Kościelna Jania, Stara Jania i Leśna Jania. Kościelna i Stara Jania leżą na skraju Borów Tucholskich. Dzieli je od siebie jednotorowa linia kolejowa Smętowo-Starogard (aktualnie nieczynna). W 1303 roku, dla dzisiejszych: Kościelnej, Starej i Leśnej Jani występowała jedna wspólna nazwa Jana, w 1310 roku - Jane, w 1400 roku były używane dwie nazwy: Jana i Jene Templi. Od roku 1400 pojawiają się oddzielne nazwy Jań. W dokumentach pisanych w roku 1400 pojawia się po raz pierwszy nazwa - Cyrkiewna (Cerkiewna) Jane, a po raz ostatni w roku 1583. Pod koniec XVI wieku pojawia się nazwa Kościelna Jania, następnie spotykamy nazwę niemiecką - Kirchen-Jahn i hitlerowskie: w 1942 roku Kirchenfelde, a w 1944 roku - Kirchenjahn. Pisownia krzyżacka Jani - Jene, wśród miejscowej ludności, zamieszkującej te tereny w XIV wieku nie przyjęła się.W kociewskiej gwarze ludowej można spotkać nazwę Jonia. Powracając do nazwy - Cerkiewna Jane, warto wiedzieć, że Słowianie, nim przyjęli nazwy łacińskie, jeszcze w VII - X wieku używali nazw, które swą genezą sięgają wczesnego średniowiecza, kiedy to na Pomorze przybywali kupcy ruscy (gdzie nawet często się osiedlali). Stąd wzięły się zapożyczenia językowe, a od wyrazów cerkiew, pop, powstało wiele nazw miejscowości, nie mających de facto nic wspólnego z dzisiejszym znaczeniem tych dwóch słów. Pojawiły się więc nazwy: Popowo; Nowa Cerkiew - w powiecie tczewskim; Nowa Cerkiew i Szlachecka Cerkiew w powiecie chojnickim, itp.

Kościelna Jania należy do najstarszych miejscowości na Pomorzu Gdańskim. Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z lat 4000 - 1700 p.n.e. Była to wtedy osada neolityczna, kultury pucharów lejkowatych. Na ciągłość osadnictwa wskazują odkryte groby skrzynkowe z lat 700 - 400 p.n.e. O ciągłości osadnictwa świadczy także stanowisko archeologiczne na piaszczystym wzgórzu, około 250 m na zachód od dzisiejszej wsi Stara Jania, z lat 400 - 100 p.n.e., z okresu zarysowujących się już nierówności majątkowych rodów i początków rozkładu ery wspólnoty pierwotnej. Stanowisko to pozostało po człowieku tzw. kultury grobów pod-kloszowych, wywodzącej się ze słowiańskiej kultury łużyckiej. W 1962 roku natrafiono na groby jamowe z popielnicami z II - II wieku naszej ery. Badania prowadzone przez pracowników Muzeum Archologicznego w Gdańsku, w latach 1963 - 1965, potwierdziły istnienie osady ze starszego okresu (I - II wiek naszej ery), leżącej w zasięgu szlaku bursztynowego i wpływów rzymskich na tę osadę. W sierpniu 1964 roku odkryto trzy paleniska zbudowane z kamieni łączonych gliną oraz piec do wypalania. Natrafiono też na grób popielnicowy z drugiej połowy II wieku n.e., o niespotykanie bogatym wyposażeniu w zabytki srebrne, złote oraz paciorki ze szkliwa z importu. Wiele jeszcze nieodkrytych skarbów przeszłości kryje w sobie ta ziemia. Zakryte przed ludźmi leżą niemal tuż pod powierzchnią ziemi, czekając na swego odkrywcę.

Pierwsze wiadomości pisane o Kościelnej Jani pochodzą dopiero z końca XIII wieku. W 1290 roku Janie wymienia dokument księcia gdańsko-pomorskiego, Mszczuja II, w którym określone są granice posiadłości jego dwóch braci leżące na obszarze Jani. W 1302 roku dobra wszystkich Jani należą do możnego feudała Gotszelaka z Jani. W jego posiadaniu były także dobra Rokocin (1268), Mały Garcz Wudzyn i Wudzynek. W 1355 roku wielki mistrz krzyzacki, Winrych von Kniprode, potwiedza akt posiadania na prawie magdeburskim "Jene" przez synów Gotszlaka - Mikołaja i jego brata, oraz przez synów Mikołaja i ich następców. Wspomniane w tym dokumencie dobra obejmowały 230 włók, czyli około 3795 ha i znacznie wykraczały poza obszar powierzchni wszystkich trzech Jani. W 1400 roku, wielki mistrz krzyżacji, Konrad von Jungingen, wystawia dokument, z którego wynika, że po wymarciu rodziny Mikołaja, z mocy prawa, przypadły Krzyżakom. Wielki mistrz wykazał jednak dobroduszność i darował owe dobra jako własność dziedziczną, dwóm braciom, krewnym Mikołaja, Filipowi i Jerzemu z Jani. Prawdopodobnie dobra Jani Filip i Jerzy podzielili między siebie w taki sposób, że jeden otrzymał Leśną Janię, a drugi - część pozostałą. Historia potwierdza, że dobra Jani jeszcze wiele razy były w jednym ręku.

Po rozdziale obszernych dóbr jańskich, w XV wieku, w skład dóbr Kościelnej Jani wchodziły wieś i folwark. Były one zasiedlone przez czynszowników i szarwarkowych. Dbra te w owym czasie należały do Starej, zwanej Szlachecką, Jani, gdzie znajdował się dwór właścicieli dóbr. W XVI wieku Kościelna Jania stanowiła własność szlachecką, należącą do dwóch Szorców, herbu Mora, z Korony, a także B. Luszkowskiego, herbu Dryja, Pomorzanina; W. Kopyckiego, herbu Oszczep, Pomorzanina; A. Brandta, herbu Pochodnia oraz M. Swarożyńskiego, herbu Kot, Pomorzanina. Pod względem skarbowym, sądowym i sejmikowym Kościelna Jania należała do powiatu nowskiego. Wielkie spustoszenie na terenie miejscowości spowodowały wojny szwedzkie. Połowa ziem uprawnych leżała wówczas odłogiem.

W roku 1773 w Kościelnej Jani mieszkało 158 osób, w tym 145 Polaków

Późną jesienią 1918 roku, kilkunastoosobowy oddział chłopski pod wodzą Maksymiliana Kitowskiego, murarza, uzbrojony w łopaty, ruszył na Bobrowiec, by rozbroić mieszkających tam kolonistów niemieckich i w ten sposób posiąść broń palną oraz zademonstrować prawo Polaków do tych ziem.

W latach okupacji niemieckiej hitlerowcy wysiedlili z Kościelnej Jani 7 rodzin polskich. Na ich gospodarstwa wprowadzono rodziny niemieckie. 16 października 1939 roku został zamordowany ks. Ambroży Lewandowski, 10 listopada 1939 roku hitlerowcy zamordowali także Jana Krużyckiego, a w październiku 1943 roku - Anastazego Kitowskiego. Śmiercią bohaterską polegli, będący w szeregach partyzantów: 31 grudnia 1943 roku - Jan Torbicki (ps. Ważny) oraz Chyła, w lutym 1944 roku poległ, w rejonie Osiek - Leśna Jania, Jan Jedowski, a w lipcu 1944 roku - Franciszek Rocławski.

Kościelna Jania została wyzwolona 23 lutego 1945 roku.

Najstarsza wzmianka o szkole parafialnej w Kościelnej Jani pochodzi z drugiej połowy XVI wieku. Przed rokiem 1584 nauczycielem w tej szkole był Walentyn z Kłodawy Gdańskiej. W roku 1687 obowiązki nauczyciela pełnił organista. Także w wieku XVIII nauczycielem był organista. Zapiski z roku 1766 mówią o organiście Mateuszu Dubielskim. W 1880 roku, do katolickiej szkoły ludowej w Kościelnej Jani, uczęszczało 100 dzieci. Ich także uczył ówczesny organista. 5 listopada 1906 roku wybuchł strajk szkolny, który trwał do 9 kwietnia 1907 roku. Dwudziestu jeden uczestnikom strajku, za karę, przedłużono obowiązek uczęszczania do szkoły o pół roku. W marcu 1961 roku szkoła podstawowa otrzymała imię Jana z Jani, wsławionego z walk przeciwko Krzyżakom.

Prawdopodobnie około 1300 roku rodzina Gotszelaków założyła w Kościelnej Jani samodzielną parafię. Wyodrębniono ją z parafii Lalkowy. Lalkowy bowiem od XIII wieku były pod panowaniem Krzyżaków. Krzyżakom przypisuje się jednak wybudowanie, około 1355 roku, pierwszego, murowanego kościoła w Kościelnej Jani. Kościół ten został wybudowany w stylu gotyckim. W latach reformacji, lud i patronowie kościoła przeszli na wiarę Lutra. W 1575 roku kościół był w rękach protestantów. W 1596 roku, prawie wszyscy parafianie i patronowie kościoła wrócili na wiarę katolicką. Budowę kościoła zakończył, około 1622 roku, ówczesny dziedzić jański, podkomorzy chełmiński, Piotr Kostka ze Stembarku. Około 1538 roku upadła nawa, którą odbudowano z drewna, a Piotr Kostka zastąpił ją murowaną. W drugiej połowie XVI wieku do parafii należały: Kościelna Jania, Stara i Leśna Jania. W XVII i w XVIII wieku przy kościele był szpital wiejski dla ubogich. Kościół posiada on wyciosaną z kamienia w XIV wieku kropelnicę, dzwon o gotyckim napisie "Ave Maria", tablicę pamiątkową wmurowaną w ścianę boczną kaplicy. Najstarszą częścią kościoła jest gotycka wieża. W 1583 roku kościół występuje pod wezwaniem św. Mikołaja, patrona kupców i podróżników morskich. Podczas okupacji, w 1939 roku zaginęły z kościoła odpisy wizytacji biskupich od 1583 roku oraz księgi metrykalne.

W 1880 roku Kościelną Janię, wraz z folwarkiem, zamieszkiwało 397 osób.

Uroku starożytnym dziejom wsi dodają legendy o wzgórzu, na którym kiedyś diabeł kuł złoto, o dawnym, wielkim rycerzu Janie z Jani, o pochodzeniu jego herbu "Ostoja", o łowach, jakie urządzał, jak i przekazy o ogniach ongiś rozpalanych na wysokiej wieży kościelnej w noc świętojańską.

gotycki kościół w Kościelnej Jani, kliknij, by powiększyć zdjęcie

W Kościelnej Jani na dużą uwgę zasługuje gotycki kościół, o potężnej, czterokondygnacyjnej wieży obronnej, o skromnym wnętrzu z tablicą pamiątkową z 1622 roku ku czci Piotra Kostki, który zakończył budowę świątyni. Na murze zewnętrznym kościoła znajduje się tablica pamiątkowa ku czci ks. Ambrożego Lewandowskiego, zamordowanego przez hitlerowców w 1939 roku. W podziemiu kościoła znajdują się prawdopodobnie prochy Jana z Jani. Około 500 metrów na wschód od kościoła znajdują się resztki fundamentów (podpiwniczeń) murowanego zamku gotyckiego z XIV-XV wieku Jana z Jani. Publiczna Szkoła Podstawowa w Kościelnej Jani nosi imię Jana z Jani. Obok szkoły znajduje się poczta. Przez wieś przepływa rzeka Jonka, zagłębiona w niewielkim wąwozie.

Jako ciekawostki, dotyczące Kościelnej Jani, można przytoczyć następujące wydarzenia:

W sierpniu 1963 roku, na polu Antoniego Kowalskiego, na pólnocnym wschodzie od wsi Kościelna Jania, odkryto osadę ze starszego okresu rzymskiego (II w n.e.), z piecem do wapna, zbudowanym z dużych kamieni, łączonych gliną i z kamiennych żaren rotacyjnych o średnicy 2 m. O wydzrzeniu tym poinformował Dziennik Bałtycki numer 208 z dnia 01 września 1963 roku.

Na wyżynnej, niezabudowanej działce rolnej Eugeniusza Rogowskiego, w odległości około 0,5 km na wschód od kościoła w Kościelnej Jani odkryto grodzisko średniowieczne. Podobno kiedyś stał tam zamek, którego budowniczymi byli zarówno krzyżacy jak i Jan z Jani. W XIX wieku stał tam wiatrak. Według legendy, z zamku do kościoła prowadził podziemny tunel. Wzgórze na którym stał zamek otacza tajemnica, mówią , że jeszcze dzisiaj nocami słychać jak diabeł kuje tam złoto.

Legendy mówią, że w każdą noc świętojańską, na wieżach kościołów w Kościelnej Jani, w Barłożnie, Osieku i w Lalkowach rozpalano ognie. Ogień na wieżach tych kościołów rozpalano także zawsze, gdy trzeba było zasygnalizować wszystkim w okolicy o niebezpieczeństwie wojny, napadach, pożarach lub potrzebie zebrania się miszkańców. A w okolicznych lasach, oprócz Jania z Jani i innych właścicieli dóbr jańskich, często polował także Jan III Sobieski, który był także starostą gniewskim i obok zamku w Gniewie wybudował dla swojej Marysieńki, do dzisiaj stojący i niezwykle urokliwy, pałac.



kliknij tutaj, by wysłać do mnie maila!